Yüksek enflasyon ve alım gücündeki erime, tüm Türkiye’de olduğu gibi Van’da da ekonomik dengeleri altüst etti. Kentte konut ve araç fiyatları milyonları aşarken, ekonomistler Türk lirasının "değer ölçme" işlevini kaybettiğine dikkat çekiyor. En büyük banknot olan 200 TL'nin Van sokaklarındaki hükmü biterken, vatandaşlar artık fahiş rakamları zihinlerinde canlandıramıyor, esnaf ise nakit para taşımak için bavul arıyor.
Türkiye genelinde yaşanan kronik yüksek enflasyon ve döviz kurundaki tırmanış, Van’da günlük hayatın ve ticaretin akışını derinden sarsıyor. Bölgenin en önemli ticaret merkezlerinden biri olan Van’da, paranın temel işlevleri olan "değer saklama" ve "değer ölçme" fonksiyonları adeta tarihe karıştı. Kentteki emlak ve otomotiv sektöründe rakamlar kontrolsüz bir şekilde milyonlarla ifade edilmeye başlanırken, Vanlı vatandaşlar artık fiyatların gerçek büyüklüğünü algılamakta zorlanıyor. İpekyolu’ndan Maraş Caddesi’ne, Rus Pazarı’ndan oto galericiler sitesine kadar şehrin her noktasında vatandaşın ve esnafın ortak feryadı ise aynı. Vatandaşlar, "Paranın değeri bitti, neyin ucuz neyin pahalı olduğunu artık ayırt edemiyoruz."
VAN’DA EMLAK PİYASASI UÇTU
Van’da son yıllarda özellikle Edremit ve İpekyolu ilçelerinde başını alıp giden konut fiyatları, halkın fiyat algısını tamamen bozdu. Kentte sıradan bir dairenin satış fiyatının 5-6 milyon liradan başlayıp, lüks konutlarda 15-17 milyon liraya kadar dayanması, asgari ücretle ya da kısıtlı bütçeyle geçinen Vanlılar için hiçbir somut anlam ifade etmiyor.
200 TL VANLININ ELİNDE ERİDİ, BİTTİ
Piyasalardaki bu tıkanıklığın ve hacim yükünün en büyük sebebi, tedavüldeki en büyük banknot olan 200 liranın günümüz gerçeklerinin çok gerisinde kalması. 200 liralık banknot 2009 yılında ilk kez piyasaya çıktığında Van'daki bir esnaf bu tek banknotla toptancıdan neredeyse bir çuval ürün alabiliyor ya da 133 dolar bozdurabiliyordu. Bugün ise yüksek enflasyonun dişlileri arasında ezilen 200 TL, Van sokaklarında yalnızca birkaç dolarlık alım gücüne karşılık geliyor. Dolar bazında değeri yüzde 90'dan fazla eriyen bu banknot, artık Beşyol’da ayaküstü bir öğle yemeği yemeye bile yetmiyor. Van esnafı, gün içinde küçük ödemeler için bile destelerce para saymak zorunda kalmaktan şikayetçi.
"PARANIN BÜYÜKLÜĞÜNÜ DÜŞÜNEMİYORUZ"
Yüksek enflasyon nedeniyle oluşan büyük rakamlar, vatandaşların para miktarlarını zihinsel olarak canlandırmasını da zorlaştırıyor. Bir vatandaş, arkadaşının yakın zamanda aldığı ev için yaptığı ödemenin dört bavulla taşındığını anlatarak yaşadığı şaşkınlığı şu sözlerle ifade etti:
"İnanamadım. Dört bavulla gittiler. Paranın boyutunu düşünemiyorum artık. Milyonlarca lira deniliyor ama bunun ne kadar büyük bir para olduğunu zihnimde canlandıramıyorum."
EN BÜYÜK BANKNOT YETERSİZ KALDI
Türkiye'de halen tedavülde bulunan en büyük banknot 200 lira. Ancak vatandaşlar, bu banknotun günlük alışverişlerde bile etkisi giderek azalıyor. 200 liralık banknot ilk kez dolaşıma girdiğinde dolar kuru yaklaşık 1,5 lira seviyesindeydi. O dönemde yaklaşık 133 dolar değerine sahip olan 200 lira, bugün yalnızca birkaç dolarlık alım gücüne karşılık geliyor. Banknotun dolar bazındaki değeri yıllar içinde yüzde 90'dan fazla eridi.
MARKET ALIŞVERİŞİNDE DE AYNI SORUN YAŞANIYOR
Vatandaşların fiyat algısındaki bozulma yalnızca büyük harcamalarla sınırlı kalmıyor. Günlük market alışverişlerinde de benzer bir durum yaşanıyor. Tüketicilerin geçmiş yıllarda birkaç yüz lirayla dolan alışveriş sepetleri bugün binlerce liraya rağmen aynı ölçüde dolmuyor. Bir vatandaş yaşadığı durumu şu sözlerle anlattı:
"Markete gidiyorum, bin lira harcıyorum ama aldığım ürünlere bakınca şaşırıyorum. Eskiden aynı parayla birkaç poşet dolusu alışveriş yapılabiliyordu. Şimdi neyin pahalı neyin ucuz olduğunu anlamakta zorlanıyorum."