Bir sofrayı yalnızca üzerine konan yemekle anlatamayız. Sofra; emeğin, üretimin, paylaşmanın ve yaşamı sürdürmenin adıdır. Van Gölü de bu coğrafyanın büyük sofrasıdır. Kıyısında yaşayan insanların balığı, emeği, geçimi, turizmi ve geleceği bu gölle doğrudan ilişkilidir. Bu nedenle Van Gölü’nü korumak, yalnızca bir doğal değeri korumak değil; halkın ekmeğini, sağlığını ve yaşam hakkını korumaktır.
Bu sofranın en özgün ve en kıymetli ürünü inci kefalidir. Dünyada yalnızca Van Gölü Havzası’nda yaşayan bu canlı, gölün sodalı sularında hayatını sürdürür; üremek için ise her yıl akarsulara doğru yolculuğa çıkar. Akıntıya karşı verdiği mücadele, Vanlıların “uçan balık” diye sahiplendiği eşsiz bir doğa olayına dönüşür. Ancak inci kefalinin bu yolculuğu yalnızca seyredilecek bir görüntü değildir. Onun göçü, gölün sağlığının, akarsuların akışının, dere ağızlarının ve bütün havzanın yaşamda olup olmadığının göstergesidir.
İnci kefali, binlerce insanın geçim kapısı; pek çok ailenin de sofrasıdır. Balıkçının teknesi, ağını onaran emekçinin eli, balığı işleyen işletme, taşıyan nakliyeci, pazarda satan esnaf aynı zincirin halkalarıdır. Bu zincir koptuğunda yalnız balıkçı değil, kent ekonomisinin birçok kesimi etkilenir. Gölün bereketi, kıyıdaki insanın emeğiyle birleştiğinde yerel ekonomiye can verir; korunmadığında ise yoksulluk, işsizlik ve güvencesizlik derinleşir.
Balıkçının temel ihtiyacı, geçimini güvenle sürdürebileceği sağlıklı bir göl ve korunmuş bir balık stokudur. Bu nedenle kaçak avcılık, yalnızca kurala aykırı bir davranış olarak görülemez. Üreme döneminde kaçak avlanan her balık, gelecek yılın balığını, balıkçının emeğini ve halkın sofrasındaki bereketi eksiltir. Koruma, balıkçıya karşı değil; balıkçının yarınını güvence altına almak için yapılmalıdır.
Üreme göçü sırasında akarsuların önüne çıkan her engel, suyun azalması, dere yataklarının bozulması ve kirlilik, inci kefalinin yolculuğunu zorlaştırır. Bu nedenle koruma yalnızca gölde değil; Bendimahi’den Engil’e, Karasu’dan diğer dere ağızlarına kadar bütün akarsu sisteminde sürmelidir. Av yasağına uyulması, etkili denetim, kaçak avcılığa karşı kararlı mücadele ve balıkçının desteklenmesi aynı politikanın parçalarıdır.
Bu mücadeleyi konuşurken, Van Gölü’nün iki kıymetli bilim insanını anmadan geçemeyiz: Prof. Dr. Mustafa Sarı ve Doç. Dr. Mustafa Akkuş. Yıllardır inci kefalinin yaşam döngüsünü, balıkçılığı, göç yollarını ve havzanın sorunlarını bilimsel çalışmalarla kamuoyuna anlatan bu hocalarımız, halkın yerinde benzetmesiyle Van balığının babalarıdır. Onların emeği, yalnızca akademik bilgi üretmek değil; balıkçıyı, kurumları ve toplumu aynı koruma sorumluluğunda buluşturmaktır.
Burada, Van Balığı’nın babaları olarak gördüğümüz Prof. Dr. Mustafa Sarı ile Doç. Dr. Mustafa Akkuş’a ayrıca teşekkür borçluyuz. İnci kefalinin yaşamını, göç yolunu ve geleceğini savunmak için yıllardır verdikleri emekten dolayı Van halkı ve balıklar adına teşekkür ediyoruz.
Fakat Van Gölü’nün sofrası yalnızca balıktan ibaret değildir. Göl çevresindeki tarım, hayvancılık, küçük esnaf, konaklama, ulaşım ve turizm de bu büyük yaşam ekonomisinin içindedir. Temiz kıyılar turizmi güçlendirir; sağlıklı su kaynakları üretimi destekler; sazlıklar ve sulak alanlar hem canlı çeşitliliğini hem de doğal dengeyi korur. Bir gölün sağlığı ile kentteki ekmek, tarladaki ürün ve çocuğun sofrasındaki güvenli gıda arasında görünmeyen ama çok güçlü bağlar vardır.
Bu nedenle göl kirlenirse yalnız su kirlenmez; sofra da küçülür. Dereler yoluyla taşınan atıklar, yetersiz arıtma, kıyıların tahribi, sulak alanların daralması ve iklim krizinin etkileri, inci kefalinin yaşamını olduğu kadar halkın geçimini de tehdit eder. Akarsuların önüne yapılan yanlış müdahaleler, göç yolunu kesen yapılar ve dere yataklarını bozan uygulamalar, bir canlı türünün geleceğini tehlikeye atarken toplumun ortak varlığını da zayıflatır.
Van Gölü’nün sofrası herkese yetecek kadar zengindir; yeter ki bu zenginlik birkaç kişinin kısa vadeli kazancına kurban edilmesin. Doğadan aldığımızı yeniden doğaya ve topluma borçlu olduğumuzu bilmeliyiz. Gölü koruyan bir ekonomi, emeği de korur; emeği koruyan bir anlayış ise adil ve sağlıklı bir toplumun temelini oluşturur.
Van Gölü, yalnızca kıyısında yaşayanların değil, bütün Van Havzası’nın ortak sofrasıdır. İnci kefalinin göçü devam ediyorsa, balıkçı ağını umutla atabiliyorsa, çocuklar temiz kıyılarda büyüyebiliyorsa bu sofra yaşamaya devam eder. Van Gölü’nü korumak; inci kefalini, emeği, ekmeği ve geleceğimizi korumaktır.
